Een wandeling door een Portugees heuvellandschap, deel IV

Idealisme vervliegt met de jaren. Ieder mens is op jeugdige leeftijd wel in meerdere of mindere mate geëngageerd om dat engagement op latere leeftijd te zien verworden tot een meer berustend conservatisme. Het is nu eenmaal een feit dat hoe meer je hebt (meegemaakt), hoe sterker je een zekere behoudszucht tentoon zult spreiden. Het is dan ook niet vreemd dat ik de voorvallen van die zomer in 1973 niet langer met dezelfde heroïek bezie als ik toen deed. Ja, door de ogen van toen gezien heb ik inderdaad Frits zijn leven gered. Maar nu zie ik in dat toen een jonge man iets deed dat iedereen gedaan zou hebben – zorgen voor een persoon die men liefheeft.

Om het gewicht van de gebeurtenis terzake op de juiste waarde te kunnen schatten, is het nodig iets dieper in het verleden te duiken, en wel letterlijk, per duikboot naar Zuid-Amerika. Want dat is precies wat een aanzienlijk deel van de Nazi’s tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog deed. De Argentijnse onderzoekers Carlos de Napoli en Juan Salinas hebben zich jarenlang beziggehouden met het naspeuren van Operatie Ubersee Süd (‘Over de zee naar het zuiden’).

In mei 1945, toen de oorlog net was afgelopen, bleek voor de Amerikanen en Engelsen al snel dat de opmars van Rusland verontrustende proporties aannam. De democraten en de communisten hadden samen het fascisme overwonnen, maar zin in een communistische dreiging had men niet. Het gevolg was Operation Sunrise, een geallieerd project om in het hoogste geheim de opmars van de Russen een halt toe te roepen, desnoods met Duitse hulp. Op basis van deze, nu steeds beter onderbouwde, aannames beweren de Argentijnse onderzoekers dat een deel van de bemanning van de duikboten U-530 en U-977 gewoon is afgescheept in Argentinië – na eerst een drietal Amerikaanse schepen voor de kust van Brazilië tot zinken te hebben gebracht. Het Reformatorisch Dagblad haalt de onderzoekers aan: ‘Churchill is het meesterbrein achter de ontsnapping van de Nazi-officieren. De Argentijnse marine heeft op aangeven van de Britten een vrije zone gecreëerd om de Duitsers de kans te geven ongestoord te ontschepen, blijkt uit onderzoek. Er bestaat zelfs een bevel, uitgevaardigd door de Argentijnse autoriteiten, om aanvallen op Duitse onderzeeërs in de nabijheid van de Argentijnse kust te stoppen.’ Klare taal, zeker voor een zo ingetogen medium als het aartsconservatieve RD.

Maar het verhaal wordt nog interessanter. Steeds meer (kwade?) tongen reppen van een relatie tussen de charmante Eva Peron, haar grand tour door Europa in 1947 (waar Frits nog een leuke avond en een mooi medaillon aan heeft overgehouden), en het leeuwendeel van het missende Nazi-goud (zie afbeelding), de Bormann-collectie, die waarschijnlijk naar Argentinië verscheept is. In 1999 nog werd de Argentijnse centrale bank ervan beschuldigd Nazi-goud te bezitten. Slechts één van de vermoedelijk tientallen duikboten vol goud is teruggevonden – althans, de lading is aangetroffen in een Japanse duikboot in 1955, de I-52. Jammer genoeg zal het nog tot het jaar 2020 duren voordat de Amerikanen en Engelsen hun documenten hierover vrijgeven, en we eindelijk zekerheid zullen hebben.

Toen we echter Malloth in 1973 in Portugal tegenkwamen, daar in dat Ondertaagse heuvellandschap, wisten wij van dit alles nog niets af. Eva Peron was slechts een indrukwekkende scharrel, vrij van elke blaam, en van Malloth wisten we alleen dat hij een wrede kampbewaker was geweest en dat hij op dat moment al ruim 20 jaar gezocht werd. Tijd om ons dit goed te realiseren was er amper – Malloth was zo oud nog niet als de hier afgedrukte portretten doen vermoeden, en zijn reactievermogen was ontstellend. Het duurde in de buitensporige hitte even voor de implicaties van deze toevallige ontmoeting goed en wel tot Frits en mijzelf doordrongen, precies tijd genoeg voor Malloth om zijn geweer vliegensvlug tevoorschijn te halen. Het was een oude karabijn met een kunstig bewerkte loop en een met edelstenen ingelegde kolf, die fonkelde in de ziedende zon. Malloth’s aanvankelijk gemoedelijke gelaatsuitdrukking werd snel hard, en zweet druppelde over zijn slapen. Ons was natuurlijk meteen duidelijk dat hij geenszins van plan was getuigen van zijn heimelijke aanwezigheid in Portugal te laten ontsnappen. Frits keek mij vlug aan met een blik die bezorgdheid verried over het feit dat wij beiden niet over wapens beschikten. Het provinciale Portugal van die jaren noopte daar immers ook niet toe.